KKTC’de Uygulanan Hukuk Sistemi Nedir? Common Law’un Yeri ve Temel Özellikleri

KKTC hukukunun karma yapısı

KKTC’de uygulanan hukuk tek bir gelenekten oluşmaz. Anayasa, yürürlükteki yasalar ve bunlara dayanılarak çıkarılan düzenlemeler ile mahkeme kararları birlikte değerlendirilir. İngiliz yönetiminden kalan bazı Fasıl yasaları ve common law (ahkâm-ı umumiye) ile equity (nisfet hukuku) ilkeleri de bu yapının parçasıdır. Bu, KKTC’nin güncel İngiliz hukukunu bütünüyle benimsediği anlamına gelmez.

9/1976 sayılı Mahkemeler Yasası’nın 38. maddesi, mahkemelerin uygulayacağı hukuk kaynaklarını belirtir. Anayasa’ya aykırı olmayan yürürlükteki mevzuat ile Anayasa’ya ve uygulanabilir hukuk kurallarına aykırı düşmeyen common law ve equity ilkeleri bu çerçevede değerlendirilir. Madde ayrıca Anayasa’nın 131. maddesinde anılan Temel Evkaf Kuralları ve belirli tarihli deniz hukuku mevzuatına yer verir. Her uyuşmazlıkta bütün bu kaynakların uygulanması gerekmez.

Hukuk kaynakları bir bakışta

Common Law nedir?

Common Law, tarihsel olarak İngiliz mahkemelerinin kararlarıyla gelişen hukuk geleneğini ve bu gelenekten doğan ilkeleri ifade eder. Kıbrıs’taki İngiliz dönemi mevzuatıyla aynı şey değildir: Fasıl olarak anılan bir yasa yazılı bir kanundur; common law ise yargı kararlarıyla şekillenen ilke ve kuralları da kapsar.

Bir davanın sonucu yalnız önceki kararlara bakılarak bulunmaz. Önce olaya uygulanan Anayasa ve güncel yerel mevzuat saptanır; kararlar, bu metinlerle birlikte okunur. Mahkemeler Yasası m. 38’in tanıdığı common law ilkeleri, yerel düzenlemeyi veya anayasal güvenceyi bertaraf edemez.

Common Law’un dört temel özelliği

Emsal karar nasıl okunur?

Common law geleneğinde emsal karar (precedent), geçmişteki bütün cümlelerin yeni bir davada aynen tekrarlanması değildir. Kararın sonucunu taşıyan hukuki gerekçe (ratio decidendi) ile olayın çözümü için zorunlu olmayan açıklamalar (obiter dicta) birbirinden ayrılır. Ardından iki davanın maddi olgularının ve uygulanan yasanın aynı olup olmadığı incelenir.

KKTC’de özellikle Yüksek Mahkeme içtihatları dikkate alınır. İngiltere veya başka bir common law ülkesinin kararı karşılaştırmalı yorumda yardımcı olabilir; KKTC için kendiliğinden bağlayıcı yerel hukuk kaynağı olarak sunulmamalıdır. Yerel yasa değişmişse önceki kararın dayandığı normun güncelliği de kontrol edilir.

Equity veya nisfet hukuku neyi ifade eder?

Equity, tarihsel olarak common law’un katı kurallarının belirli durumlarda yetersiz kalması üzerine gelişen hakkaniyet ilkeleridir. KKTC hukukunda common law ile birlikte Mahkemeler Yasası m. 38 kapsamında anılır. Sözleşmenin aynen ifası veya müdahalenin durdurulmasına ilişkin emirler gibi çözümler, ilgili yasa ve usul koşulları varsa equity geleneğiyle bağlantılı olabilir.

Nisfet hukuku, yargıcın sadece kişisel adalet duygusuyla yazılı yasa dışına çıkması demek değildir. Talep edilen çare için görevli mahkeme, ispat, usul ve varsa yasal sınırlar ayrıca değerlendirilir.

Yargı yapısı ve hukuk alanları

KKTC yargısı, Yüksek Mahkeme ve alt mahkemelerden oluşan birleşik ve iki kademeli bir yapıya sahiptir. Yüksek Mahkeme; önündeki işin niteliğine göre Anayasa Mahkemesi, Yüce Divan, Yargıtay veya Yüksek İdare Mahkemesi görevini üstlenir. Yüksek Seçim Kurulu yalnız seçimlere ilişkin görevleri yerine getirir. Alt mahkemelerin görevleri dava türüne ve ilgili yasaya göre belirlenir.

Sözleşme, haksız fiil ve ticaret gibi konularda common law kökenli kavramlarla daha sık karşılaşılabilir; ceza, aile veya idare hukukunda ise kendi özel yasaları, anayasal güvenceler ve usul kuralları doğrudan incelenir. Bir hukuk geleneğinin etkisini bütün alanlara tek bir kalıp olarak taşımak doğru değildir.

Somut bir davada hangi sırayla araştırma yapılır?

1. 01
   Hukuki sorunu ve mahkemeyi belirleyin

   Dava türünü, talep edilen çareyi, yetkiyi ve süreyi saptayın.

2. 02
   Güncel yerel mevzuatı bulun

   Anayasa, ilgili yasa, değişiklikler ve tüzükleri birlikte okuyun.

3. 03
   Yerel içtihadı inceleyin

   Yüksek Mahkemenin aynı hükme ve benzer olgulara yaklaşımını araştırın.

4. 04
   Common law ve equity gereksinimini değerlendirin

   İlkenin Mahkemeler Yasası m. 38 kapsamında uygulanabilirliğini ve yerel hukukla uyumunu kontrol edin.

5. 05
   Kararları olaya uygulayın

   Emsalin belirleyici gerekçesiyle farklı maddi olguları karşılaştırın; yabancı kararları ancak uygun bağlamda kullanın.

Kısa sonuç

KKTC’de yazılı mevzuat ile common law ve equity geleneği birlikte görülür. Sorunun yanıtı, tek başına ‘İngiliz hukuku uygulanır’ ya da ‘yalnız yasaya bakılır’ cümlelerinden çıkmaz. Güncel yerel metin, uygun emsal karar ve olayın ayrıntıları birlikte incelenmelidir.